Sam Altman ve benzeri isimler, yapay zekanın zamanla elektrik ya da su gibi sayaçla tüketilen sıradan bir altyapı hizmetine dönüşeceğini söylüyor. Bugün üretken yapay zekaya çoğu zaman bir platform üzerinden, kullandıkça öde modeliyle erişiyoruz. Bu açıdan bakınca yapay zeka gerçekten bir altyapı hizmetini andırıyor. Yine de geleceğin bütünüyle böyle işleyeceğini şimdiden kabul etmek zor.

Telekom örneği burada yol gösterici. Telekom, bir dönem ekonominin en stratejik katmanlarından biriydi. Dijital ekonominin omurgasını kurdu. Ama zamanla “dumb pipe” konumuna itildi. Altyapıyı sağladı, asıl katma değeri ise platformlar ve servis ekosistemleri topladı. Altyapının sahibi oldu ama değerin sahibi olamadı. Yapay zekada ise aynı sonucun ortaya çıkması daha az olası görünüyor. Çünkü burada altyapı sahipliği daha baştan çok dar bir aktör grubunun elinde toplanmış durumda.

GenAI sektörü kabaca iki katmandan oluşuyor. İlk katman temel model eğitimi: sermaye yoğun, enerji yoğun ve jeopolitik olarak daralmış bir alan. Devasa veri merkezleri, ileri çipler ve çok yüksek yatırım gerektiriyor. Bu nedenle rekabetin genişlemesinden çok mevcut yoğunlaşmanın sürmesi beklenir. İkinci katman çıkarım tarafı: API’ler, kurumsal uygulamalar, asistanlar ve ajan sistemleri. Altyapı benzeri bir hizmete dönüşmeye en yakın alan da burası. Ancak çıkarım katmanının yayılması, eğitim katmanının da rekabete açıldığı anlamına gelmiyor. Erişim genişleyebilir, ama üretim kapasitesi aynı ölçüde dağılmayabilir.

“Yapay zeka ucuzlayacak” önermesi de kendiliğinden doğru değil. Teknik maliyetler düşebilir, açık modeller çoğalabilir. Ama tekelci bir piyasada bu gelişmeler kalıcı fiyat düşüşünü garanti etmez. Bugünün düşük erişim maliyetleri, yaygınlaşmayı hızlandıran geçici bir sübvansiyon ve bağımlılık kurma evresi de olabilir. Dünya birkaç çip üreticisine, birkaç bulut şirketine ve birkaç model sağlayıcısına bağımlı kalırsa, fiyatlar rekabetçi bir meta piyasasında değil, stratejik kontrol koşullarında oluşur.

Üretim kapasitesinin kimlerin elinde biriktiği tartışmanın ana eksenini oluşturacak. Değerin kim tarafından toplandığını da bu tekelleşme/oligopol belirleyecek. Yanıt sürekli aynı birkaç şirketi ve ülkeyi gösteriyorsa, ortada elektrik benzeri bir kamu hizmeti değil, özel mülkiyet altında tutulan küresel bir zorunlu hizmet vardır. Yapay zekanın geleceğini belirleyecek olan da yalnızca erişim modeli değil, tekelleşmenin ve bağımlılığın nasıl derinleşeceği olacak.