Bir avukat yargıtay kararını araştırmak yerine karşısına çıkan özeti kabul ediyor, bir mühendis hesabı kontrol etmek yerine çıktıyı onaylıyor, bir gazeteci haberi doğrulamak yerine metni düzenliyor. İnsan, kendi yargısından bir adım geri çekiliyor.

Bugün yaşadığımız dönüşüm, emeğin, uzmanlığın ve mesleki becerinin yeniden tanımlandığı tarihsel bir eşik. Sanayi devrimi zanaatkârı parçalı üretimin işçisine dönüştürdüyse, bugün bilgi işçileri de benzer bir baskı altında. Dün bir işi bütünüyle kavrayan insan, bugün sürecin dar bir bölümünü yöneten kullanıcıya indirgeniyor. Yarın o bölüm de otomasyona devredildiğinde geriye ne kalacak?

Yapay zeka en parlak zihinlerin ürünü olarak yükselirken, onu sorgulamadan tüketen geniş bir kitle de üretiyor. Metin akıcıysa, ton ikna ediciyse, sonuç kolayca geldiyse doğru olduğunu varsayma eğilimimiz artıyor. Üretken yapay zekanın en büyük riski olan yapay zekanın hata yapması da insanın denetleme yeteneğini yitirmesinden dolayı.

Doktorun cihaza, yöneticinin panele, öğrencinin hazır metne teslim olması aynı sorunun farklı yüzleri. “Yapay zeka bulmadıysa yoktur, yazdıysa doğrudur, hesapladıysa tartışılmaz” zihniyeti yayıldıkça insan düşüncesi geri çekiliyor. El yazısının kötüleşmesi, hesap yapma becerisinin unutulması, uzun metin okuma sabrının azalması zihinsel altyapının aşınmasının işaretleri.

Mesele yapay zekayı nasıl kullandığımız. Bir araç insanın kapasitesini büyütebilir. Aynı araç onu tembelleştirip edilgenleştirebilir de. Yapay zekayı kolumuzun uzantısına mı dönüştürüyoruz, yoksa kolumuzu adeta kesmek için mi? Geleceği bu soru belirleyecek.

Hangi meslekler tehdit altında? İş ile meslek farklı şeyler. Gerçek meslekler, meslek örgütleri ve normları sayesinde kendilerini daha iyi koruyabilir. Örgütsüz alanlarda teknolojinin çok daha yıkıcı etkilere yol açtığını göreceğiz. Yapay zekanın geleceği bu yüzden yalnızca mühendislerin ya da girişimcilerin gündeminde yer almıyor. Eğitim politikaları, meslek örgütleri, kamu düzenlemeleri ve toplumsal değerler de bu tartışmanın parçası.

Yapay zeka çağında en değerli beceri onu eleştirel akılla kullanmak. Makinelerin ne kadar akıllanacağından önce insanlar kendi zihinsel derinliğini koruyabilecek mi diye sormak gerek. Sonunda toplumu ileriye taşıyacak olan şey daha sağlam sorular ve yargıya varma sorumluluğunu insanın taşımaya devam etmesi.